Yapay Zeka Çağında Liderlik

Yapay Zeka Çağında Liderlik

Yapay zeka üzerine yapılan tartışmaların önemli bir kısmı hala aynı sorunun etrafında dönüyor: Hangi işleri yapay zeka yapacak, hangilerini insanlar yapmaya devam edecek?

Liderlik açısından baktığımda daha önemli olan soru bence; “Düşünmenin, karar vermenin ve bilgiye ulaşmanın giderek kolaylaştığı bir dünyada liderlerden neler bekleyeceğiz?”

Sanayi devrimlerinin her biri insanın fiziksel veya zihinsel kapasitesinin bir bölümünü makinelere devretti. Buhar makinesi kas gücümüzü büyüttü, elektrik üretimin ölçeğini değiştirdi, bilgisayar hesaplama kapasitemizi artırdı. İnternet bilgiye erişimi neredeyse sınırsız hale getirdi. Yapay zeka ile birlikte tüm bunlara ilave olarak artık ilk kez düşünme biçimimizin bazı parçalarını da teknolojiye devretmeye başladık.

Bir yönetici olarak önümdeki uzun bir raporu birkaç dakikada özetletebiliyor, hazırlığı saatler sürecek bir sunumun ilk taslağını kısa sürede hazırlatabiliyorum. Bir mühendis teknik bir problem için alternatif çözümler üretebiliyor, bir hukukçu yüzlerce sayfalık sözleşme içerisinde aradığı riskleri çok daha hızlı bulabiliyor vb.

Bütün bunların verimlilik açısından değeri tartışılmaz. Ancak bir yeteneği kullanma ihtiyacımız azaldıkça, zaman içerisinde o yeteneğin kendisini kaybetme riskimiz de artıyor.

Navigasyon hayatımıza girdikten sonra daha mı iyi yön buluyoruz? Cep telefonlarımız varken kaç telefon numarasını hatırlıyoruz? Şimdi benzer bir soruyu muhakeme yeteneğimiz için de sormamız gerekiyor. Hangi yeteneğimizi hangi ölçüde devretmemiz gerektiğine karar vermek herkesin üzerinde düşünerek yanıt vermesi gereken bir soru.

Cevapların ucuzladığı, doğru soru sorabilme ve muhakeme yeteneğinini değerlendiği bir döneme girdiğimizi düşünüyorum.

Geçmişte bilgi önemli bir güç kaynağıydı. Tecrübe ise bu bilgiyi yıllar içerisinde biriktirmenin yollarından biriydi. Organizasyonun üst kademelerinde bulunan insanlar daha fazla bilgiye ve tecrübeye sahip oldukları için doğal olarak karar mekanizmasının merkezinde yer alıyordu.

Bugün bu avantajın bir kısmı hızla demokratikleşiyor.

Genç bir mühendis, doğru araçları kullanabiliyorsa birkaç saat içerisinde bundan 20 yıl önce ancak çok tecrübeli bir uzmanın ulaşabileceği bilgiye erişebiliyor. Bunun organizasyonlar açısından son derece sağlıklı bir tarafı da var: hiyerarşinin bilgi üzerindeki tekelini azaltıyor.

Ancak bilginin ucuzlaması muhakemenin de ucuzlaması gerektiği anlamına gelmiyor.

Yapay zeka size onlarca farklı strateji hazırlayabilir. Fakat şirketinizin veya departmanınızın hangisini uygulaması gerektiğine karar verirken müşterinizi, çalışanlarınızı, finansal gücünüzü, kurum kültürünüzü ve bazen rakamlara dökülmesi mümkün olmayan onlarca küçük sinyali birlikte değerlendirmeniz gerekiyor.

Sanayide uzun yıllar geçirdikten sonra öğrendiğim şeylerden biri şu oldu: Teoride doğru görünen her karar sahada doğru sonuç vermiyor. Zira organizasyonlar yalnızca rakamlardan oluşmuyor.

Bu nedenle yapay zeka çağında liderin değerinin cevapları bilmekten çok, doğru soruları sorabilmeye ve önüne gelen cevapların hangisinin gerçekten anlamlı olduğunu ayırt edebilmeye doğru kayacağını düşünüyorum.

Karar üretmek ile karar vermek aynı şey değil

Bir algoritma yüz binlerce veriyi insandan çok daha hızlı analiz edebilir. Üretimde kalite hatasını tahmin edebilir, finansal bir riski fark edebilir veya verilerdeki patern dışı bir anomaliyi insandan çok daha hızlı fark edebilir. Biz de sanayide yıllardır veri toplama, makine öğrenmesi ve yapay zeka çalışmalarının önemli bölümünü tam olarak bunun için yapıyoruz.

Fakat sistemin bir problemi bizden önce fark etmesi ile o problem karşısında ne yapılacağına karar vermesi aynı şey değil. Liderlik bu noktada başlıyor.

Burada liderlerin görevi teknolojiye rağmen karar vermek değil; teknolojinin sağladığı aklı kendi tecrübesi, sezgisi ve değerleriyle birleştirebilmek.

Kendi aklından daha büyük bir aklı yönetmek

Yönetim anlayışımızda uzun zamandır önem verdiğimiz konulardan biri "ortak akıl ve istişare kültürü". Yüzlerce veya binlerce kişinin çalıştığı bir organizasyonda bütün doğru kararların tek bir kişiden çıkabileceğine inanmak zaten gerçekçi değildi. Doğru insanlara sorumluluk ve inisiyatif vermeden büyük organizasyonları sağlıklı yönetebilmek mümkün değil.

Yapay zeka şimdi bu denkleme yeni ve oldukça güçlü bir oyuncu ekliyor.

Lider artık yalnızca insanlardan oluşan bir ekibi yönetmeyecek. İnsan zekası ile makine zekasının birlikte çalıştığı bir sistemi yönetecek. Bazı konularda masadaki en bilgili kişi kendisi olmayacak. Açıkçası çoğu zaman olmasına da gerek yok.

Bunun liderlik anlayışı açısından önemli bir değişim olduğunu düşünüyorum.

Sanayi toplumunun güçlü lider modeli çoğu zaman cevapları bilen, yönü gösteren ve gerektiğinde son sözü söyleyen kişiydi. Yeni dönemde ise güçlü lider, kendisinden daha iyi bilen insanları ve bazı konularda kendisinden çok daha güçlü analiz yapabilen sistemleri birlikte çalıştırabilen kişi olacak.

Dolayısıyla bilgiyi elinde tutmaktan çok, farklı zekaları doğru bir amaç etrafında bir araya getirebilmek önem kazanıyor.

Teknolojiyi satın almak mümkün ama iş yapış kültürünü dönüştürmek zor.

25 yıla yakın süredir sanayinin içindeyim. CNC tezgahlarından robotlara, ERP sistemlerinden Endüstri 4.0'a kadar birçok teknolojik dönüşüme şahit oldum. Hemen her dönemde benzer bir yanılgıyla karşılaştık: Teknolojiyi satın aldığımızda dönüşümü de satın aldığımızı düşündük.

Oysa çoğu zaman en kolay kısım makineyi veya yazılımı satın almak.

Asıl zor olan organizasyonun çalışma biçimini değiştirmek.

Bir şirkette herkese en gelişmiş yapay zeka araçlarını verebilirsiniz. Ama insanlar soru sormaktan çekiniyorsa, hata yapmaktan korkuyorsa veya yöneticiler kendilerinden daha iyi fikirleri tehdit olarak görüyorsa teknoloji o organizasyonu daha akıllı hale getirmez.

Sadece mevcut kültürü hızlandırır. İyi bir kültürü hızlandırıyorsa büyük avantajdır. Kötü bir kültürü hızlandırıyorsa problemleri de aynı hızla büyütebilir.

Bu dönüşümün herkese aynı fırsatları sunmayabileceği gerçeği ve dönüşümün beraberinde getireceği risk ve fırsatları doğru okuyamamanın yaratabileceği zorluklar konusunda farkındalığımızın yüksek olması önemli. Zira bu farkındalık, almamız gereken aksiyonların da en önemli itici güçlerinden birini oluşturuyor.

Yapay zekanın etik ve toplumların refahını önceliklendiren şekilde kullanımı zorunlu kılınmaz ve gelişimi bir kaç büyük şirketin elinde kalırsa insanlığın büyük çoğunluğu için bugünkünden çok daha iyi bir gelecek yaratacağı düşüncesine temkinli yaklaşıyorum. 

Teknolojinin sağlayacağı imkanlar kuşkusuz çok büyük; ancak bu imkanların toplumun tamamına eşit şekilde dağılacağını varsaymak için elimizde yeterli bir neden yok. Geçmiş tecrübelerimiz de bunun böyle olmayabileceği riskinin hiç de az olmadığını gösteriyor.

Gözüken gerçek şu ki, yapay zeka onu iyi kullanabilen insanlarla kullanamayanlar arasındaki farkı büyütmeye başladı ve bu fark artarak devam edecek.

Aynı durum şirketler ve ülkeler için de geçerli. Teknolojiye, eğitime, veriye ve güçlü dijital altyapıya erişebilenlerle erişemeyenler arasındaki mesafe açılması şaşırtıcı olmayacak. Yapay zeka bir taraftan verimliliği ve yaratılan toplam değeri artırırken, diğer taraftan bu değerin nasıl paylaşılacağı konusunda bugün zaten yaşadığımız sorunları daha da büyütebilir.

Bu nedenle önümüzdeki dönemi yalnızca teknolojik bir dönüşüm olarak görmemek gerekiyor. Aynı zamanda önemli bir eğitim, fırsat eşitliği ve gelir dağılımı meselesiyle karşı karşıyayız.

Burada sadece bireylere ve şirketlere değil, devletlere de önemli bir sorumluluk düşüyor. Oyunun kurallarını belirlemek, eğitime ve dijital altyapıya erişimde fırsat eşitliğini mümkün olduğunca korumak ve ortaya çıkacak ekonomik değerin toplumdaki mevcut eşitsizlikleri daha da büyütmesini önleyecek mekanizmaları geliştirmek kamunun önemli görevlerinden biri olacak.

Eğitim sistemlerinin de bu dönüşümün hızına yetişmesi gerekiyor. Bir grup genç çok erken yaşta yapay zeka araçlarıyla tanışırken diğerlerinin bu imkanlara erişememesi, bugün küçük görünen ancak yıllar içerisinde kapatılması oldukça zor bir yetkinlik farkı yaratabilir. Dolayısıyla fırsat eşitliği artık yalnızca iyi bir okula veya iyi bir eğitime erişim meselesi değil; yeni dünyanın araçlarına ne kadar erken ve ne kadar nitelikli erişebildiğinizle de ilgili.

Şirketlerin de benzer bir sorumluluğu var. Yapay zekayı yalnızca daha az insanla aynı işi yapmanın bir aracı olarak görmek doğru değil. Aynı teknolojiyi insanların yetkinliklerini geliştirmek, rutin ve katma değer yaratmayan işleri azaltmak, daha nitelikli işler yaratmak ve organizasyonun toplam verimliliğini artırmak için kullanabilmek önemli.

Yapay zeka yarışının hızlanacağına şüphe yok. Daha iyi modeller, daha güçlü robotlar ve daha akıllı karar destek sistemleri göreceğiz. Bunları daha hızlı anlayan ve iş süreçlerine doğru şekilde adapte edebilen insanlar, şirketler ve ülkeler önemli avantajlar elde edecek.

Ancak teknoloji zaman içerisinde erişilebilir hale gelir. Rakibiniz de aynı modeli satın alabilir, aynı yazılımı kullanabilir, benzer robotları fabrikasına kurabilir.

Kopyalanması çok daha zor olan şey bir kurumun düşünme biçimi, insan kaynağının niteliği ve yıllar içerisinde oluşturduğu kültürüdür.

Yapay zeka çağında liderliğin önemli sınavlarından biri de şirketi bugüne taşıyan bu kurumsal DNA'yı korurken, geleceğin ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde dönüştürebilmek olacak.